Αν υπάρχει μία αλλαγή που επηρέασε περισσότερο την καθημερινότητα των οικογενειών τα τελευταία χρόνια, αυτή είναι η παρουσία των οθονών στη ζωή μας. Κινητά, tablets, υπολογιστές και τηλεοράσεις μάς συνοδεύουν σχεδόν σε κάθε στιγμή της ημέρας. Μέσα από αυτά εργαζόμαστε, ενημερωνόμαστε, επικοινωνούμε και ψυχαγωγούμαστε. Το ίδιο συμβαίνει και με τα παιδιά μας.
Συχνά οι γονείς με ρωτούν: «Γιατρέ, το παιδί μου είναι συνέχεια με το κινητό ή το tablet. Πρέπει να ανησυχώ;»
Πριν προσπαθήσουμε να απαντήσουμε, θα ήθελα να θέσω μία άλλη ερώτηση. Πότε ήταν η τελευταία φορά που καθίσαμε όλοι μαζί στο τραπέζι χωρίς κανείς να κοιτάζει μια οθόνη; Χωρίς κινητό, χωρίς τηλεόραση, χωρίς ειδοποιήσεις. Μόνο εμείς και η οικογένειά μας.
Αν δυσκολευόμαστε να το θυμηθούμε, δεν είμαστε οι μόνοι. Ζούμε σε μια εποχή όπου η τεχνολογία έχει γίνει αναπόσπαστο μέρος της ζωής μας — και αυτό δεν αφορά μόνο τα παιδιά. Αφορά όλους μας.
Γι' αυτό, πριν αναρωτηθούμε αν ένα παιδί περνά πολλές ώρες μπροστά σε μια οθόνη, αξίζει να σκεφτούμε κάτι ακόμη: πόσο χρόνο περνά συνολικά η οικογένειά μας μπροστά στις οθόνες;
Ας δούμε μαζί όσα χρειάζεται να γνωρίζουμε.
Από ποια ηλικία αφορούν οι οθόνες τα παιδιά;
Η χρήση οθονών συνδέεται συνήθως με την εφηβεία, όμως στην καθημερινή μου πρακτική συναντώ όλο και συχνότερα βρέφη και νήπια που εκτίθενται σε κινητά ή tablets από τους πρώτους κιόλας μήνες της ζωής τους.
Μία από τις φράσεις που ακούω συχνότερα στο ιατρείο είναι: «Γιατρέ, μόνο με το κινητό καταφέρνει να φάει.»
Είναι απόλυτα κατανοητό γιατί συμβαίνει αυτό. Η καθημερινότητα των γονιών είναι απαιτητική, και ένα παιδί που αρνείται να φάει μπορεί να προκαλέσει άγχος και εξάντληση. Εκείνη τη στιγμή, μια οθόνη μοιάζει με εύκολη λύση.
Καλό είναι, όμως, να προσπαθήσουμε να μη γίνει συνήθεια. Το φαγητό δεν καλύπτει μόνο μια βιολογική ανάγκη. Είναι μια καθημερινή ευκαιρία για επικοινωνία, για βλεμματική επαφή, για χαμόγελα και για κοινές στιγμές. Όταν το παιδί μας τρώει με την προσοχή του στραμμένη σε μια οθόνη, χάνει πολλά από αυτά τα ερεθίσματα. Επίσης μπορεί σταδιακά να συνδέσει το φαγητό με την ανάγκη για συνεχή εξωτερική διέγερση. Με αυτό τον τρόπο χάνει την ικανότητα να ακούει τα φυσικά μηνύματα της πείνας και του κορεσμού.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας γονέας που χρησιμοποίησε μία φορά το κινητό έκανε κάτι λάθος. Σημαίνει ότι αξίζει να προσπαθήσουμε να μην αποτελεί αυτή η μέθοδος την καθημερινή μας πρακτική.
Πότε η χρήση των οθονών αρχίζει να γίνεται πρόβλημα;
Δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος αριθμός ωρών που χαρακτηρίζει ένα παιδί «εθισμένο». Ως Παιδίατρος, αυτό που με απασχολεί περισσότερο δεν είναι ο χρόνος μπροστά στην οθόνη, αλλά τι αρχίζει να χάνει το παιδί μας εξαιτίας της. Όταν οι οθόνες αντικαθιστούν το ελεύθερο παιχνίδι, την κίνηση, τα βιβλία, τις συζητήσεις ή την επαφή με άλλα παιδιά, τότε ίσως ήρθε η στιγμή να επαναφέρουμε την ισορροπία.
Στην πράξη, αξίζει να μας προβληματίσουν κάποιες συμπεριφορές που αφορούν τη διάθεση, τα ενδιαφέροντα και τον ύπνο του παιδιού μας:
- εκνευρίζεται έντονα κάθε φορά που χρειάζεται να αφήσει το κινητό ή το tablet
- ζητά συνεχώς περισσότερο χρόνο μπροστά στην οθόνη
- χάνει το ενδιαφέρον του για δραστηριότητες που παλαιότερα απολάμβανε
- παραμελεί το παιχνίδι, τις σχολικές του υποχρεώσεις ή τις κοινωνικές του επαφές
- χρησιμοποιεί οθόνες μέχρι αργά το βράδυ, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται η ποιότητα του ύπνου του
Τα σημάδια αυτά δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι υπάρχει εθισμός. Αποτελούν όμως μια προειδοποίηση για να επανεξετάσουμε τις καθημερινές μας συνήθειες ως οικογένεια.
Πόσο μετράει το δικό μας παράδειγμα;
Το παράδειγμα των γονιών μετράει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Τα παιδιά μαθαίνουν κυρίως από αυτά που βλέπουν, παρά από τις συμβουλές που ακούν. Αν τους ζητάμε να αφήσουν το κινητό τους, αλλά εμείς απαντάμε συνεχώς σε μηνύματα, κοιτάζουμε ειδοποιήσεις ή εργαζόμαστε διαρκώς μπροστά σε μια οθόνη, το μήνυμα που λαμβάνουν είναι διαφορετικό από εκείνο που προσπαθούμε να τους διδάξουμε.
Δεν το αναφέρω για να δημιουργήσω ενοχές. Το αναφέρω γιατί όλοι μας μεγαλώνουμε μέσα στην ίδια ψηφιακή πραγματικότητα.
Η ισορροπία, λοιπόν, δεν είναι πρόκληση μόνο για τα παιδιά. Είναι πρόκληση για όλους μας.
Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί μας;
Το παιδί μας βοηθιέται περισσότερο μέσα από μικρές, σταθερές καθημερινές συνήθειες, παρά μέσα από απόλυτες απαγορεύσεις. Οι απαγορεύσεις συνήθως οδηγούν σε συγκρούσεις και σπάνια λύνουν το πρόβλημα. Εκείνο που δείχνει να έχει αποτέλεσμα είναι κοινοί κανόνες που ισχύουν για όλη την οικογένεια, με έμφαση στα γεύματα, στην ώρα του ύπνου και στον χρόνο που περνάμε μαζί.
Μια συμβουλή που δίνω συχνά στους γονείς είναι να ξεκινήσουμε από τα εξής:
- συγκεκριμένες ώρες μέσα στην ημέρα χωρίς οθόνες, για όλα τα μέλη της οικογένειας
- χωρίς κινητά και τηλεόραση κατά τη διάρκεια των γευμάτων
- χωρίς οθόνες λίγο πριν από τον ύπνο
- ενθάρρυνση του ελεύθερου παιχνιδιού, της άθλησης, του διαβάσματος και των δημιουργικών δραστηριοτήτων
- λίγος χρόνος καθημερινά αφιερωμένος αποκλειστικά στο παιδί μας, χωρίς καμία συσκευή δίπλα μας
Δεν χρειάζονται πολλές ώρες. Ακόμη και είκοσι λεπτά πραγματικής επικοινωνίας έχουν μεγαλύτερη αξία από δύο ώρες στις οποίες ο καθένας κοιτάζει τη δική του οθόνη.
Πρέπει να φοβόμαστε την τεχνολογία;
Η τεχνολογία είναι μέρος της ζωής μας και δεν χρειάζεται να τη φοβόμαστε. Είναι ένα εργαλείο, και εκείνο που χρειάζεται είναι να μάθουμε να το χρησιμοποιούμε με τρόπο που εξυπηρετεί την οικογένειά μας, αντί να την απομακρύνει. Δεν μεγαλώνουμε παιδιά χωρίς τεχνολογία. Μεγαλώνουμε παιδιά που μαθαίνουν να τη χρησιμοποιούν με μέτρο, υπευθυνότητα και κριτική σκέψη.
Και αυτό είναι ένα μάθημα που ξεκινά πρώτα από εμάς.
Ένα τελευταίο μήνυμα
Αν κρατούσαμε μία μόνο συμβουλή από αυτό το άρθρο, θα ήθελα να ήταν η εξής: ας διαλέξουμε σήμερα μία ώρα μέσα στην ημέρα που όλη η οικογένεια θα αφήσει στην άκρη τις οθόνες. Όχι μόνο τα παιδιά. Όλοι.
Ίσως στην αρχή υπάρξει αμηχανία. Ίσως κάποιος πει ότι βαριέται. Ας δώσουμε όμως λίγο χρόνο. Πολύ σύντομα θα ανακαλύψουμε ότι οι πιο όμορφες οικογενειακές στιγμές δεν δημιουργούνται μπροστά από μια οθόνη. Δημιουργούνται όταν κοιτάζουμε ο ένας τον άλλον στα μάτια, όταν συζητάμε, όταν γελάμε και όταν μοιραζόμαστε τον χρόνο μας.
Η τεχνολογία μπορεί να μας φέρνει πιο κοντά με ανθρώπους που βρίσκονται μακριά. Ας μην της επιτρέψουμε όμως να μας απομακρύνει από εκείνους που βρίσκονται δίπλα μας.
Ο τρόπος με τον οποίο θα προσεγγίσουμε ένα παιδί που παρουσιάζει σημάδια εθισμού στις οθόνες, με σκοπό να το βοηθήσουμε, οφείλει να είναι προσαρμοσμένος στο συγκεκριμένο παιδί.
Κάθε παιδί είναι μοναδικό και έχει ανάγκη τη δική του, εξατομικευμένη φροντίδα.
Οι πληροφορίες είναι ενημερωτικές και δεν αντικαθιστούν την εξέταση από τον παιδίατρο.